Lá khôi (Folium Ardisiae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Lá khôi là lá phơi hay sấy khô của cây Khôi (Ardisia silvestris Pitard), họ Đơn nem; Dược điển Việt Nam V ghi vị nhạt, tính bình, quy vào kinh Tỳ, Vị.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Lá khôi (khôi tía).[1] |
| Tên dược liệu | Folium Ardisiae.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Khôi (Ardisia silvestris Pitard).[1] |
| Họ | Đơn nem (Myrsinaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Lá phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị nhạt (đạm), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Tỳ, Vị.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Lá hình mác thuôn, dài 25–35 cm, rộng 6–10 cm, cuống 1,5–3 cm; mép có khía răng cưa rất nhỏ, đều và sít nhau; mặt trên xanh lục, mặt dưới màu tím có nhiều chấm nhỏ; hai mặt có lông mịn như nhung.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Dùng lá phơi hay sấy khô; loại lá khôi có hai mặt đều xanh thì không dùng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi lá khôi vị nhạt, tính bình, vào kinh Tỳ, Vị.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Giáng vị khí, hòa vị, chỉ thống.[1] |
| Chủ trị | Đau dạ dày thể đa toan, nuốt chua, ợ hơi.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 12–16 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc thuốc bột; còn phối hợp lá khôi với lá vối, lá hòe nấu nước tắm trị ngứa lở.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Đau thượng vị kéo dài, nôn ra máu, phân đen, sụt cân cần đi khám, nội soi dạ dày. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Lá khôi có tác dụng gì?
Dược điển ghi công năng: giáng vị khí, hòa vị, chỉ thống.[1]
Ai không nên dùng lá khôi?
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng, tránh ẩm.[1]
Kết luận
Lá khôi – Folium Ardisiae vị nhạt, tính bình, quy kinh Tỳ, Vị, được Dược điển ghi công năng giáng vị khí, hòa vị, chỉ thống.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Khôi (Lá), Folium Ardisiae, tr. 1217