Dược Liệu

Thiên ma

Rhizoma Gastrodiae elatae

Thiên ma (Rhizoma Gastrodiae elatae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thiên ma là thân rễ phơi hay sấy khô của cây Thiên ma thuộc họ Lan; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính ấm, quy vào kinh Can.[1]

Thiên ma – Dược liệu
Thiên ma

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thiên ma (Thân rễ), Rhizoma Gastrodiae elatae”, tập 2, tr. 1338–1339. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thiên ma.[1]
Tên dược liệu Rhizoma Gastrodiae elatae.[1]
Loài cho dược liệu Thiên ma (Gastrodia elata Bl.).[1]
Họ Lan (Orchidaceae).[1]
Bộ phận dùng Thân rễ phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Gastrodin không ít hơn 0,20%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Thân rễ hình bầu dục hoặc trụ dẹt hơi cong, dài 3–15 cm, rộng 1,5–6 cm, dày 0,5–2 cm; mặt ngoài trắng hơi vàng đến vàng nâu, có vân nhăn dọc và nhiều vòng ngang. Đầu có chồi hình mỏ vẹt màu nâu đỏ, đuôi có vết sẹo tròn. Chất cứng như sừng, khó bẻ. Mùi nhẹ, vị hơi ngọt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch từ mùa đông năm trước đến mùa xuân năm sau, rửa sạch ngay, đồ kỹ, trải mỏng, sấy khô ở nhiệt độ thấp. Khi bào chế ủ mềm hoặc đồ đến mềm, thái lát mỏng, phơi hoặc sấy khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thiên ma vị cay, tính ấm, vào kinh Can.[1]

Quy kinh:Kinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bình can tức phong.[1]
Chủ trị Đau đầu, chóng mặt; bán thân bất toại; trẻ em kinh phong; phá thương phong (uốn ván); động kinh.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng cho người âm hư.[1]

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Đột ngột yếu nửa người, méo miệng có dùng thiên ma được không?

Không. Đây là dấu hiệu đột quỵ, phải gọi cấp cứu 115 ngay; “bán thân bất toại” trong chủ trị chỉ là cách mô tả của Y học cổ truyền cho giai đoạn điều trị lâu dài do thầy thuốc chỉ định.

Thiên ma có thay được thuốc chống động kinh?

Không. Người động kinh không được tự ngừng thuốc điều trị; mọi phối hợp phải do bác sĩ quyết định.

Bảo quản

Để nơi khô ráo, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Thiên ma – Rhizoma Gastrodiae elatae là vị thuốc vị cay, tính ấm, quy kinh Can, được Dược điển ghi công năng bình can tức phong.[1] Không dùng cho người âm hư.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thiên ma (Thân rễ), Rhizoma Gastrodiae elatae, tr. 1338–1339

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ