Dược Liệu

Thiên môn đông

Radix Asparagi cochinchinensis

Thiên môn đông (Radix Asparagi cochinchinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thiên môn đông là rễ củ đã chế biến, phơi hay sấy khô của cây Thiên môn đông thuộc họ Thiên môn đông; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, đắng, tính lạnh, quy vào hai kinh Phế, Thận.[1]

Thiên môn đông – Dược liệu
Thiên môn đông

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thiên môn đông (Rễ), Radix Asparagi cochinchinensis”, tập 2, tr. 1339–1340. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thiên môn đông (Thiên đông).[1]
Tên dược liệu Radix Asparagi cochinchinensis.[1]
Loài cho dược liệu Thiên môn đông [Asparagus cochinchinensis (Lour.) Merr.].[1]
Họ Thiên môn đông (Asparagaceae).[1]
Bộ phận dùng Rễ củ đã chế biến, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), đắng (khổ), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Chất chiết được trong dược liệu (ethanol 50%, chiết nóng) không ít hơn 80,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Những đoạn rễ dài 5–18 cm, đường kính 0,5–1 cm, hai đầu thuôn nhỏ, màu vàng nhạt đến vàng nâu như hổ phách, trong mờ, sáng bóng. Chất cứng, dai, có chất nhầy dính; vị hơi đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Lưu ý dễ nhầm

Thiên môn đông và mạch môn

Hai vị cùng nhóm bổ âm, tên gần giống nhau nhưng từ hai cây khác nhau: thiên môn đông là rễ củ cây Thiên môn đông, mạch môn là rễ củ cây Mạch môn đông. Xem thêm bài Mạch môn.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch rễ củ ở cây đã trồng trên 2 năm vào mùa thu, mùa đông (thường tháng 10–12); rửa sạch, luộc hoặc đồ đến mềm, khi còn nóng bóc lớp vỏ mỏng ngoài, rút lõi, phơi hay sấy khô.[1] Khi bào chế, loại tạp chất, rửa nhanh, phơi khô.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi thiên môn mọc hoang và được trồng ở khắp nơi trong nước ta để lấy rễ củ, có khi trồng chậu làm cảnh; nhiều nhất ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Thanh Hóa và một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thiên môn đông vị ngọt, đắng, tính lạnh, vào hai kinh Phế, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Dưỡng âm, nhuận táo, thanh phế, sinh tân.[1]
Chủ trị Phế ráo ho khan, đờm dính; họng khô, miệng khát; ruột ráo gây táo bón.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, thuốc cao hay thuốc bột, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi người tỳ vị hư hàn, ỉa chảy không nên dùng.[1]

Về các vị “bổ âm” tính mát

Nhóm thuốc bổ âm thường có tính mát, chất nhuận, dễ gây đầy bụng, đi ngoài phân lỏng ở người tỳ vị yếu, nên thầy thuốc thường phối hợp thêm vị kiện tỳ hoặc giảm liều. Các triệu chứng như sốt về chiều, ra mồ hôi trộm, ho khan kéo dài, khát nhiều, sụt cân cũng có thể là dấu hiệu của lao, đái tháo đường, cường giáp…; cần đi khám để tìm nguyên nhân trước khi dùng thuốc.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Ho khan lâu ngày có tự dùng thiên môn đông được không?

Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, sụt cân hoặc sốt về chiều cần đi khám để loại trừ lao và các bệnh phổi khác; không tự dùng thuốc để chữa ho kéo dài.

Ai không nên dùng?

Dược điển ghi người tỳ vị hư hàn, ỉa chảy không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Thiên môn đông – Radix Asparagi cochinchinensis là vị thuốc vị ngọt, đắng, tính lạnh, quy kinh Phế, Thận, được Dược điển ghi công năng dưỡng âm, nhuận táo, thanh phế, sinh tân.[1] Người tỳ vị hư hàn, đang đi ngoài phân lỏng không nên dùng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thiên môn đông (Rễ), Radix Asparagi cochinchinensis, tr. 1339–1340
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Thiên môn”, tr. 713–714

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ