Dược Liệu

Xạ can

Rhizoma Belamcandae chinensis

Xạ can (Rhizoma Belamcandae chinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Xạ can là thân rễ phơi hay sấy khô của cây Rẻ quạt, họ La dơn; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính lạnh, quy vào kinh Phế, Can.[1]

Xạ can – Dược liệu
Xạ can

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Rẻ quạt (Thân rễ), Rhizoma Belamcandae chinensis”, tập 2, tr. 1302–1303. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Xạ can (rẻ quạt).[1]
Tên dược liệu Rhizoma Belamcandae chinensis.[1]
Loài cho dược liệu Cây Rẻ quạt [Belamcanda chinensis (L.) DC.].[1]
Họ La dơn (Iridaceae).[1]
Bộ phận dùng Thân rễ phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), tính lạnh (hàn).[1]
Quy kinh Phế, Can.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Thân rễ khúc khuỷu, mấu, dài 3–10 cm, đường kính 1–2 cm; mặt ngoài màu vàng nâu, nâu hoặc nâu thẫm, nhăn nheo, có nhiều vân ngang và vết tích của rễ con; chất cứng; mặt bẻ vàng; mùi thơm nhẹ, vị đắng hơi cay.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào đầu xuân hoặc cuối thu, đào lấy thân rễ, loại bỏ đất cát, rễ con, phơi khô.[1] Khi bào chế: loại tạp, ngâm nước, ủ mềm, thái lát mỏng, phơi khô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi xạ can vị đắng, tính lạnh, vào kinh Phế, Can.[1]

Quy kinh:Kinh PhếKinh CanBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Thanh nhiệt giải độc, hóa đàm, bình suyễn.[1]
Chủ trị Họng sưng đau, ho đờm nhiều, suyễn tức.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–6 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc thuốc bột; có thể làm viên ngậm.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai không nên dùng.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Không tự dùng khi đang mang thai. Đau họng kèm khó nuốt nước bọt, khó thở, sốt cao, hoặc khàn tiếng kéo dài trên 2–3 tuần cần đi khám.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Xạ can có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Xạ can ma hoàng thang (trị ho suyễn có tiếng khò khè trong họng).

Ai không nên dùng?

Dược điển ghi phụ nữ có thai không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô mát, trong bao bì kín, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Xạ can – Rhizoma Belamcandae chinensis là thân rễ cây rẻ quạt, vị đắng, tính lạnh, được Dược điển ghi công năng thanh nhiệt giải độc, hóa đàm, bình suyễn.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Rẻ quạt (Thân rễ), Rhizoma Belamcandae chinensis, tr. 1302–1303

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ