Dược Liệu

Thỏ ty tử

Semen Cuscutae

Thỏ ty tử (Semen Cuscutae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Thỏ ty tử là hạt lấy ở quả chín, phơi hay sấy khô của dây Tơ hồng thuộc họ Tơ hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, tính ấm, quy vào các kinh Can, Thận, Tỳ.[1]

Thỏ ty tử – Dược liệu
Thỏ ty tử

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thỏ ty tử, Semen Cuscutae”, tập 2, tr. 1341–1342. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[2]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thỏ ty tử (hạt tơ hồng).[1]
Tên dược liệu Semen Cuscutae.[1]
Loài cho dược liệu Tơ hồng (Cuscuta australis R. Br. hoặc Cuscuta chinensis Lam.).[1]
Họ Tơ hồng (Cuscutaceae).[1]
Bộ phận dùng Hạt lấy ở quả chín, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), tính ấm (ôn).[1]
Quy kinh Can, Thận, Tỳ.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Hyperin không ít hơn 0,10%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Hạt gần hình cầu, đường kính 0,9–1,5 mm; mặt ngoài nâu xám, nâu vàng hoặc nâu đỏ, thô ráp với nhiều nốt sần nhỏ, một đầu có rãnh hẹp hơi trũng. Chất rắn chắc, khó bóp vỡ. Mùi thơm nhẹ, vị nhạt.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu khi quả chín, cắt dây mang quả, phơi khô, đập lấy hạt, loại tạp chất.[1]

Thỏ ty tử chế muối: phun nước muối, sao nhỏ lửa đến khi hạt hơi phồng; 2 kg muối cho 100 kg. Ngâm vào nước sôi sẽ thấy lớp màng nhầy trên mặt.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi dây tơ hồng mọc khắp nơi ở nước ta nhưng thường chỉ dùng cả dây phơi khô; vị thỏ ty tử (hạt) vẫn phải nhập từ Trung Quốc.[2]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thỏ ty tử vị ngọt, tính ấm, vào các kinh Can, Thận, Tỳ.[1]

Quy kinh:Kinh CanKinh ThậnKinh TỳBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Bổ thận ích tinh, dưỡng can minh mục, kiện tỳ chỉ tả.[1]
Chủ trị Liệt dương, di tinh, đái không cầm được; mắt mờ, mắt hoa; ỉa lỏng.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Chuyên luận Thỏ ty tử trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]

Về các sản phẩm “bổ thận, tráng dương”

Nhiều sản phẩm quảng cáo “bổ thận, tráng dương” chứa vị thuốc này. Rối loạn cương dương, xuất tinh sớm, vô sinh có thể là dấu hiệu của bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn nội tiết; cần đi khám để tìm nguyên nhân. Không dùng chung với thuốc cường dương mua ngoài, không tự dùng kéo dài khi chưa có chỉ định.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Dây tơ hồng mọc ở vườn có dùng làm thỏ ty tử được không?

Vị thuốc là hạt của loài tơ hồng đúng như Dược điển, đạt chỉ tiêu hyperin;[1] sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi ở nước ta thường chỉ dùng cả dây, còn hạt vẫn phải nhập.[2]

Mắt mờ có tự dùng thỏ ty tử được không?

Mắt mờ có thể do tật khúc xạ, đục thủy tinh thể, glôcôm, bệnh võng mạc đái tháo đường; cần khám mắt trước.

Bảo quản

Để nơi khô, thoáng.[1]

Kết luận

Thỏ ty tử – Semen Cuscutae là vị thuốc vị ngọt, tính ấm, quy kinh Can, Thận, Tỳ, được Dược điển ghi công năng bổ thận ích tinh, dưỡng can minh mục, kiện tỳ chỉ tả.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thỏ ty tử, Semen Cuscutae, tr. 1341–1342
  2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Tơ hồng – Thỏ ty tử”, tr. 852–853

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ