Nguyên huyệt và lạc huyệt của 12 kinh
Nguyên huyệt là nơi nguyên khí của tạng phủ đi qua và lưu lại trên kinh; lạc huyệt là nơi lạc mạch tách ra để nối với kinh biểu lý. Mỗi kinh chính có một nguyên huyệt và một lạc huyệt.[1][2]
1. Nguyên huyệt
Thiên «Cửu châm thập nhị nguyên» viết: «Ngũ tạng hữu tật, đương thủ chi thập nhị nguyên» – năm tạng có bệnh thì lấy ở 12 nguyên huyệt; bệnh của tạng phủ cũng thường biểu hiện ở nguyên huyệt.[1] Nguyên huyệt đều nằm quanh cổ tay, cổ chân; ở kinh âm, nguyên huyệt trùng với huyệt Du.[2]
2. Lạc huyệt
Lạc huyệt là điểm khởi đầu của biệt lạc; vì nối hai kinh biểu lý, y văn dùng lạc huyệt cho bệnh liên quan cả hai kinh (xem 15 biệt lạc).[2]
3. Bảng nguyên – lạc của 12 kinh
4. Phối “nguyên – lạc” (chủ – khách)
Y văn mô tả cách phối nguyên huyệt của kinh bị bệnh trước (“chủ”) với lạc huyệt của kinh biểu lý (“khách”); ví dụ bệnh ở Phế liên quan Đại trường thì phối Thái uyên với Thiên lịch.[2] Đây là nguyên tắc lý luận để hiểu y văn; việc chọn huyệt thực tế do thầy thuốc quyết định.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Nhiều nguyên huyệt nằm gần mạch đập ở cổ tay, cổ chân (ví dụ Thái uyên gần động mạch quay); đây là lý do cần thận trọng khi can thiệp. Tác dụng đặc hiệu của từng nguyên, lạc huyệt chưa được chứng minh chắc chắn. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Thái uyên vừa là nguyên huyệt vừa là huyệt Du?
Ở các kinh âm, huyệt Du và nguyên huyệt là một («dĩ du đại nguyên»).[2]
Hợp cốc có phải là huyệt “chữa mọi chứng đau”?
Y văn dùng Hợp cốc nhiều cho vùng mặt, đầu; nhưng không có huyệt nào chữa mọi chứng đau, và Hợp cốc được y văn khuyên tránh ở phụ nữ mang thai.[2]
Kết luận
Mỗi kinh chính có một nguyên huyệt (nơi nguyên khí lưu lại) và một lạc huyệt (nơi nối sang kinh biểu lý); phối nguyên – lạc là một nguyên tắc kinh điển trong y văn.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Cửu châm thập nhị nguyên» (九針十二原)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)