Ngũ du huyệt: Tỉnh, Huỳnh, Du, Kinh, Hợp
Ngũ du huyệt là năm huyệt đặc định của mỗi kinh chính nằm từ đầu ngón tay, ngón chân đến khuỷu tay, đầu gối, được ví như dòng nước từ nguồn chảy dần thành sông rồi đổ ra biển.[1][2]
1. Ý nghĩa tên gọi
Thiên «Cửu châm thập nhị nguyên» viết: «Sở xuất vi Tỉnh, sở lưu vi Huỳnh, sở chú vi Du, sở hành vi Kinh, sở nhập vi Hợp».[1]
| Huyệt | Hình ảnh | Vị trí chung | Chủ trị theo Nạn kinh |
|---|---|---|---|
| Tỉnh (井) | Mạch nước nguồn | Đầu ngón tay, ngón chân | Đầy tức dưới tim |
| Huỳnh (滎) | Dòng nước nhỏ | Kẽ ngón, khớp bàn | Sốt, nóng trong người |
| Du (輸) | Dòng nước rót vào | Vùng bàn tay, bàn chân | Nặng nề, đau khớp |
| Kinh (經) | Dòng sông chảy | Cổ tay, cổ chân, cẳng | Ho suyễn, sốt rét lạnh |
| Hợp (合) | Sông đổ ra biển | Khuỷu tay, đầu gối | Khí nghịch, tiêu chảy |
Cột chủ trị tóm tắt nạn thứ 68 của Nạn kinh.[3]
2. Ngũ du huyệt và ngũ hành
Nạn kinh nạn 64 gán ngũ du huyệt với ngũ hành, khác nhau giữa kinh âm và kinh dương:[4]
| Tỉnh | Huỳnh | Du | Kinh | Hợp | |
|---|---|---|---|---|---|
| Kinh âm | Mộc | Hỏa | Thổ | Kim | Thủy |
| Kinh dương | Kim | Thủy | Mộc | Hỏa | Thổ |
Từ đó có phép chọn huyệt theo ngũ hành «hư bổ mẫu, thực tả tử»: ví dụ kinh Phế (Kim) hư thì chọn huyệt thuộc Thổ (mẹ của Kim) là Thái uyên.[5][2]
3. Ngũ du huyệt của 6 kinh âm
4. Ngũ du huyệt của 6 kinh dương
Ở kinh âm, huyệt Du cũng chính là nguyên huyệt.[2]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Ngũ du huyệt là hệ thống lý luận cổ; việc gán ngũ hành và chủ trị cho từng huyệt chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu hiện đại. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[6]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao huyệt Tỉnh hay được nhắc trong cấp cứu cổ truyền?
Y văn dùng huyệt Tỉnh ở đầu ngón cho các chứng bất tỉnh, sốt cao; ngày nay mọi tình huống bất tỉnh đều phải gọi cấp cứu 115 trước tiên.
Ngũ du huyệt có phải là “du huyệt” ở lưng?
Không. “Du” trong ngũ du là huyệt thứ ba ở bàn tay chân; “bối du huyệt” là các huyệt ở lưng – xem Du huyệt và mộ huyệt.[2]
Kết luận
Ngũ du huyệt Tỉnh – Huỳnh – Du – Kinh – Hợp nằm từ đầu chi đến khuỷu gối, được gán với ngũ hành theo Nạn kinh và là cơ sở của phép chọn huyệt “bổ mẫu, tả tử”.[1][4][3]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Cửu châm thập nhị nguyên» (九針十二原)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Nạn kinh, nạn thứ 68 (chủ trị của ngũ du huyệt)
- Nạn kinh, nạn thứ 64 (ngũ du huyệt và ngũ hành)
- Nạn kinh, nạn thứ 69 (六十九難)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)