Tía tô (Folium Perillae frutescensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Tía tô (tô diệp) là lá, có khi lẫn nhánh non, tươi hoặc phơi sấy khô của cây Tía tô thuộc họ Bạc hà; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính ấm, quy vào hai kinh Phế, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Tía tô (lá) – Tô diệp.[1] |
| Tên dược liệu | Folium Perillae frutescensis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Perilla frutescens (L.) Britt.[1] |
| Họ | Bạc hà (Lamiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Lá (hoặc có lẫn nhánh non), còn tươi hoặc đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Phế, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Không có chỉ tiêu định lượng; độ ẩm không quá 13,0%, tạp chất không quá 2,0%.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Phiến lá thường nhàu nát, cuộn lại; khi trải phẳng hình trứng, dài 4–11 cm, rộng 2,5–9 cm, chóp nhọn, mép khía răng tròn. Hai mặt màu tía (mặt trên có thể lục tía), cuống dài 2–7 cm, thể chất giòn. Mùi thơm, vị hơi cay.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Cây tía tô còn cho hai vị thuốc khác có chuyên luận riêng trong Dược điển: tô tử (quả) và tô ngạnh (thân). Bài này chỉ nói về lá.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa hạ khi cành lá sum suê, hái riêng lá hoặc lá kèm nhánh non, loại tạp chất và lá sâu, phơi trong bóng râm hoặc sấy nhẹ đến khô.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi tía tô được trồng khắp nơi ở Việt Nam để làm gia vị và làm thuốc; trồng bằng hạt, gieo tốt nhất vào tháng 1–2 dương lịch, khoảng hai tháng sau có thể hái lá lần đầu. Ngoài lá (tô diệp), hạt (tô tử) và cành (tô ngạnh) cũng là vị thuốc.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi tía tô vị cay, tính ấm, vào các kinh Phế, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Giải biểu tán hàn, hành khí hòa vị, lý khí an thai.[1] |
| Chủ trị | Cảm mạo phong hàn; ho, khí suyễn, buồn nôn; có thai nôn mửa; trúng độc cua cá.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 5–9 g dược liệu khô mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng tươi lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người ho khan, ho ra máu, âm hư nội nhiệt, ra nhiều mồ hôi, không phải ngoại cảm phong hàn thì không nên dùng.[1]
Lưu ý khi dùng
Tía tô là rau gia vị quen thuộc; lượng ăn trong bữa ăn khác với dùng làm thuốc. Nôn nhiều khi mang thai (không ăn uống được, sụt cân, tiểu ít) cần đi khám sản khoa; ngộ độc hải sản có khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân là cấp cứu.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Lá tía tô “giải độc cua cá” nghĩa là gì?
Đó là chủ trị ghi trong Dược điển theo kinh nghiệm cổ truyền.[1] Dị ứng hay ngộ độc hải sản có khó thở, sưng mặt, nôn nhiều phải đi cấp cứu, không chờ dùng lá tía tô.
Bảo quản
Để nơi mát, khô.[1]
Kết luận
Tía tô – Folium Perillae frutescensis là vị thuốc vị cay, tính ấm, quy kinh Phế, Tỳ, được Dược điển ghi công năng giải biểu tán hàn, hành khí hòa vị, lý khí an thai.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tía tô (Lá), Folium Perillae frutescensis, tr. 1349–1350
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Tía tô”, tr. 648–649