Tô tử (Fructus Perillae frutescentis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Tô tử là quả chín già phơi khô của cây Tía tô thuộc họ Bạc hà; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, tính ấm, quy vào kinh Phế.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Tô tử (quả tía tô).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Perillae frutescentis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Tía tô [Perilla frutescens (L.) Britt.].[1] |
| Họ | Bạc hà (Lamiaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả chín già phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Phế.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược điển không quy định định lượng hoạt chất; dược liệu được kiểm nghiệm bằng định tính, độ ẩm, tro và tạp chất.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hình trứng hoặc gần cầu, đường kính khoảng 1,5 mm; mặt ngoài nâu xám và tía thâm, có gợn vân lưới hơi lồi; vỏ quả mỏng, giòn, dễ vỡ; hạt chứa dầu.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Tô tử, tô diệp, tô ngạnh
Cây tía tô cho nhiều vị thuốc: lá (tô diệp), cành (tô ngạnh) và quả (tô tử). Dược điển có chuyên luận riêng cho lá và cho quả, công năng khác nhau. Xem thêm bài Tía tô (lá).
Chế biến và bào chế
Dùng quả chín già, phơi khô.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi tía tô được trồng khắp nơi ở Việt Nam để lấy lá làm gia vị và làm thuốc; ngoài lá, cây còn cho các vị thuốc khác, trong đó có hạt (tô tử).[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi tô tử vị cay, tính ấm, vào kinh Phế.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Giáng khí, tiêu đờm, bình suyễn, nhuận tràng.[1] |
| Chủ trị | Đờm suyễn, ho khí nghịch; táo bón.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Chuyên luận Tía tô (Quả) trong Dược điển không có mục kiêng kỵ riêng; việc dùng vẫn cần thầy thuốc chỉ định.[1]
Ho suyễn cần được đánh giá
Khó thở, thở rít, tím môi là dấu hiệu cấp cứu; người hen, COPD tiếp tục dùng thuốc theo bác sĩ. Tô tử chứa dầu, có tác dụng nhuận tràng; người đang đi ngoài phân lỏng nên hỏi thầy thuốc.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Tô tử khác lá tía tô thế nào?
Lá tía tô chủ yếu giải biểu; quả tía tô (tô tử) được Dược điển ghi công năng giáng khí, tiêu đờm, bình suyễn, nhuận tràng.[1]
Tía tô có trồng ở Việt Nam?
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi tía tô được trồng khắp nơi ở nước ta để lấy lá làm gia vị và làm thuốc.[2]
Bảo quản
Để nơi khô, mát, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Tô tử – Fructus Perillae frutescentis là quả tía tô, vị cay, tính ấm, quy kinh Phế, được Dược điển ghi công năng giáng khí, tiêu đờm, bình suyễn, nhuận tràng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tía tô (Quả), Fructus Perillae frutescentis, tr. 1350–1351
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Tía tô”, tr. 648–649