Thiên can và địa chi trong Y học cổ truyền
Thiên can (10 can) và địa chi (12 chi) là hệ thống đếm thời gian của lịch phương Đông; ghép can với chi được chu kỳ 60 dùng để gọi tên năm, tháng, ngày, giờ.[1] Y học cổ truyền mượn hệ thống này để nói về nhịp biến đổi của khí hậu và của khí huyết trong cơ thể – vì vậy hiểu can chi là bước đầu để đọc Ngũ vận lục khí và Quy luật lưu chú 12 kinh.[2]

1. Mười thiên can
Thiên can gồm 10 can, xếp theo thứ tự cố định; can lẻ thuộc dương, can chẵn thuộc âm, và cứ hai can liền nhau thuộc cùng một hành.[2]
| Thứ tự | Can | Âm dương | Ngũ hành |
|---|---|---|---|
| 1 | Giáp | Dương | Mộc |
| 2 | Ất | Âm | Mộc |
| 3 | Bính | Dương | Hỏa |
| 4 | Đinh | Âm | Hỏa |
| 5 | Mậu | Dương | Thổ |
| 6 | Kỷ | Âm | Thổ |
| 7 | Canh | Dương | Kim |
| 8 | Tân | Âm | Kim |
| 9 | Nhâm | Dương | Thủy |
| 10 | Quý | Âm | Thủy |
2. Mười hai địa chi
Địa chi gồm 12 chi; chi lẻ thuộc dương, chi chẵn thuộc âm. Mỗi chi còn ứng với một canh giờ (2 tiếng), bắt đầu từ giờ Tý là 23 – 1 giờ.[1] Về ngũ hành: Dần, Mão thuộc Mộc; Tỵ, Ngọ thuộc Hỏa; Thân, Dậu thuộc Kim; Hợi, Tý thuộc Thủy; bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc Thổ.[2]
| Thứ tự | Chi | Âm dương | Ngũ hành | Canh giờ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý | Dương | Thủy | 23 – 1 giờ |
| 2 | Sửu | Âm | Thổ | 1 – 3 giờ |
| 3 | Dần | Dương | Mộc | 3 – 5 giờ |
| 4 | Mão | Âm | Mộc | 5 – 7 giờ |
| 5 | Thìn | Dương | Thổ | 7 – 9 giờ |
| 6 | Tỵ | Âm | Hỏa | 9 – 11 giờ |
| 7 | Ngọ | Dương | Hỏa | 11 – 13 giờ |
| 8 | Mùi | Âm | Thổ | 13 – 15 giờ |
| 9 | Thân | Dương | Kim | 15 – 17 giờ |
| 10 | Dậu | Âm | Kim | 17 – 19 giờ |
| 11 | Tuất | Dương | Thổ | 19 – 21 giờ |
| 12 | Hợi | Âm | Thủy | 21 – 23 giờ |
3. Chu kỳ 60 (lục thập hoa giáp)
Cách ghép
Can và chi được ghép lần lượt từng cặp: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… Vì can dương chỉ gặp chi dương, can âm chỉ gặp chi âm, nên sau 60 lần ghép (bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12) mới trở lại Giáp Tý – gọi là một “hoa giáp”.[1]
Can chi của năm, tháng, ngày, giờ
| Đơn vị | Cách xác định |
|---|---|
| Năm | Theo năm âm lịch, đổi tên từ Tết Nguyên đán. Có thể tính nhanh: lấy năm dương lịch trừ 4, chia 10 lấy số dư để ra can (0 = Giáp, 1 = Ất…), chia 12 lấy số dư để ra chi (0 = Tý, 1 = Sửu…). Ví dụ 2026: 2022 chia 10 dư 2 → Bính; chia 12 dư 6 → Ngọ; năm 2026 là Bính Ngọ (tính từ Tết). |
| Tháng | Chi của tháng cố định: tháng Giêng là tháng Dần, tháng Hai là Mão… tháng Mười một là tháng Tý (tháng có ngày Đông chí). Can của tháng suy từ can của năm. |
| Ngày | Chu kỳ 60 ngày chạy liên tục, không phụ thuộc tháng hay năm, nên phải tra lịch. |
| Giờ | Chi của giờ cố định theo canh giờ (giờ Tý 23 – 1 giờ…); can của giờ suy từ can của ngày – ví dụ ngày Giáp thì giờ Tý là giờ Giáp Tý. |
Nguồn bảng: [1]
4. Can chi đi vào Y học cổ truyền ở đâu?
Vận khí: can định ngũ vận, chi định lục khí
Trong các thiên “đại luận” về vận khí của Tố vấn, thiên can của năm dùng để định ngũ vận, địa chi dùng để định lục khí – từ đó người xưa bàn về khí hậu từng năm và loại bệnh dễ phát.[3]
| Thiên can của năm | Hóa vận |
|---|---|
| Giáp, Kỷ | Thổ |
| Ất, Canh | Kim |
| Bính, Tân | Thủy |
| Đinh, Nhâm | Mộc |
| Mậu, Quý | Hỏa |
| Địa chi của năm | Khí tư thiên |
|---|---|
| Tý, Ngọ | Thiếu âm quân hỏa |
| Sửu, Mùi | Thái âm thấp thổ |
| Dần, Thân | Thiếu dương tướng hỏa |
| Mão, Dậu | Dương minh táo kim |
| Thìn, Tuất | Thái dương hàn thủy |
| Tỵ, Hợi | Quyết âm phong mộc |
Ví dụ năm Bính Ngọ (2026): can Bính thuộc dương nên là thủy vận “thái quá”; chi Ngọ ứng với Thiếu âm quân hỏa tư thiên.[3][2] Chi tiết xem Ngũ vận lục khí.
Lưu chú kinh lạc: chi ứng với giờ, giờ ứng với kinh
Mười hai canh giờ được gán với mười hai kinh chính – mỗi kinh có một giờ “vượng”: giờ Dần ứng kinh Phế, giờ Mão ứng kinh Đại trường, giờ Thìn ứng kinh Vị… vòng đủ 24 giờ.[4][2] Đồng hồ trong bài Quy luật lưu chú 12 kinh cho xem giờ hiện tại ứng với kinh nào.
Phối thiên can với tạng phủ
Y văn châm cứu đời sau còn phối 10 can với các tạng phủ (can dương với phủ, can âm với tạng cùng hành): Giáp – Đởm, Ất – Can, Bính – Tiểu trường, Đinh – Tâm, Mậu – Vị, Kỷ – Tỳ, Canh – Đại trường, Tân – Phế, Nhâm – Bàng quang, Quý – Thận; Tam tiêu gửi vào Nhâm, Tâm bào gửi vào Quý.[5] Cách phối này là nền tảng của phép chọn huyệt theo can ngày, can giờ – xem Châm cứu theo thời gian.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Can chi là một hệ lịch, không phải một đại lượng sinh học. Cơ thể người đúng là có nhịp sinh học ngày – đêm (nhịp sinh học khoảng 24 giờ, điều hòa giấc ngủ, thân nhiệt, nội tiết), nhưng chưa có bằng chứng khoa học cho thấy can chi của năm hay của ngày sinh quyết định bệnh tật.[6] Các học thuyết dựa trên can chi nên được đọc như di sản lý luận, không dùng để tự chẩn đoán hay thay thế khám chữa bệnh.[7]
Câu hỏi thường gặp
Năm 2026 là năm can chi gì?
Năm 2026 (tính từ Tết Nguyên đán) là năm Bính Ngọ: can Bính, chi Ngọ.[1]
Can chi trong y học có giống xem tuổi, xem số không?
Không. Trong y văn, can chi chỉ dùng như hệ đếm thời gian để mô tả nhịp khí hậu (vận khí) và nhịp khí huyết theo giờ (lưu chú); bài viết này không bàn về tử vi, xem tuổi.[2]
Vì sao giờ Tý bắt đầu từ 23 giờ?
Mỗi canh giờ dài 2 tiếng và giờ Tý được đặt nằm giữa nửa đêm, nên kéo dài từ 23 giờ hôm trước đến 1 giờ sáng.[1]
Kết luận
Mười thiên can, mười hai địa chi và chu kỳ 60 là “chiếc đồng hồ” của lý luận Đông y: can chi của năm dùng trong vận khí, chi của giờ dùng trong lưu chú kinh lạc, can chi của ngày giờ dùng trong các phép chọn huyệt theo thời gian.[2][3]
Tài liệu tham khảo
- Liu Y.-T. The Chinese Calendar – The Sexagenary Cycle (cập nhật 7/2019)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thiên nguyên kỷ đại luận» (天元紀大論) và các thiên «đại luận» về vận khí
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- Dương Kế Châu (楊繼洲). Châm cứu đại thành (針灸大成), 1601
- NIGMS (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Circadian Rhythms – tờ thông tin khoa học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)