Dược Liệu

Thị đế

Calyx Kaki

Thị đế (Calyx Kaki): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Thị đế là đài (tai) quả chín phơi hay sấy khô của cây Hồng, họ Thị; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, chát, tính bình, quy vào kinh Vị.[1]

Thị đế – Dược liệu
Thị đế

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Thị đế, Calyx Kaki”, tập 2, tr. 1337. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Thị đế (tai quả hồng).[1]
Tên dược liệu Calyx Kaki.[1]
Loài cho dược liệu Cây Hồng (Diospyros kaki L.f.).[1]
Họ Thị (Ebenaceae).[1]
Bộ phận dùng Đài (tai) của quả chín, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị đắng (khổ), chát (sáp), tính bình.[1]
Quy kinh Vị.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Đài hình tròn dẹt, đường kính 1,5–2,5 cm, ở giữa hơi dày, xẻ 4 thùy; mặt ngoài màu vàng nâu hoặc nâu đỏ, giữa có cuống quả hoặc vết sẹo cuống; mặt trong màu nâu vàng, có lông nhung; chất cứng giòn; không mùi, vị chát.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hái khi quả hồng chín (mùa thu, đông), bóc lấy tai hoặc thu tai khi ăn hồng, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.[1] Khi dùng: loại tạp, bỏ cuống, phơi khô hoặc đập vụn.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi thị đế vị đắng, chát, tính bình, vào kinh Vị.[1]

Quy kinh:Kinh VịBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Giáng nghịch, hạ khí.[1]
Chủ trị Nấc (ách nghịch).[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 4,5–9 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]

Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Nấc kéo dài trên 48 giờ, nấc kèm nuốt nghẹn, sụt cân, đau ngực cần đi khám để tìm nguyên nhân.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Thị đế có trong bài thuốc nào?

Ví dụ Đinh hương thị đế thang (trị nấc do vị hàn) – thị đế là vị chính.

Thị đế dùng chữa gì?

Dược điển ghi chủ trị chứng nấc.[1]

Bảo quản

Để nơi khô thoáng, tránh mốc mọt.[1]

Kết luận

Thị đế – Calyx Kaki là tai quả hồng, vị đắng chát, tính bình, quy kinh Vị, được Dược điển ghi công năng giáng nghịch, hạ khí, chủ trị nấc.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Thị đế, Calyx Kaki, tr. 1337

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ